فقه و بن‌بست‌های آن

مهدی خلجی
mehdi.khalaji@gmail.com

نخست. آهنگِ اين نوشتار، آشکارکردنِ تهافتِ طرحِ اصلاح‌گری دينی با بررسی کوتاهِ يکی از نمونه‌های تازه‌‌ای است که در عالمِ مثالی اينترنت بازتابيده است.

در پی انتشار مقاله «عقل و شرع» در وب‌لاگِ شريعت عقلانی (وب‌نوشت‌های احمد قابل) و درخواست دوستی، چند سطری درباره‌ی دوری اين نظريه از معيارهای علمی و فقهی نوشتم و ناراستی آن را بازنمودم. نويسنده‌ی وب‌لاگ، با خويشتن‌داری و بردباری، مقالی ديگر در پاسخ من و روشن‌گریِ بيشتر ديدگاه‌اش نوشت. نويسنده‌ی شريعت عقلانی از جمله آورده است: «يک اصل عقلانی و علمی (که مورد تأکيد عقل و شرع نيز قرار گرفته است) می‌گويد انديشه را نقد و بررسی کن نه انديشمند را (انظر الی ما قال و لاتنظر الی من قال)». آرای اهلِ هرمنوتيکِ مدرن جز اين گواهی می‌کند. اقتدارِ نامِ نويسنده و گوينده، همواره بر نوشته و گفته‌ی او سايه می‌افکند و تار و پود تأويل آن را می‌بافد. اگر خداوندِ کلام، خود را برخوردار از امتياز وحی بداند، چگونه می‌توان سخن او را با زمينيان برابر کرد؟ اگر گوينده‌ای را مفتی و مجتهد بدانند، گفته‌اش را کی با حرف مردم يکی می‌گيرند؟ خواننده هر نوشته را با پيش‌فرض‌هايی که از نويسنده‌ی آن دارد، می‌فهمد و بدان اعتنا می‌کند. بيهوده نيست که احمد قابل، خود نيز، جابه‌جا از مراتبِ تحصيل‌اش می‌گويد.

من نه تنها تحصيلاتِ فقهی او را انکار نمی‌کنم که شهادت می‌دهم در درس آيت الله حسين‌علی منتظری از کوشاترينِ شاگردان و به اصطلاحِ اهل حوزه از «مستشکلين» به شمار می‌آمد. قول وی را نيز باور می‌کنم که صاحبِ «اجازتِ اجتهاد» است. همه‌ی سخن در اين است که روحانيانِ «نوگرايی» چون او پا در عرصه‌ای می‌نهند که تکيه بر سوادِ فقهی مرسوم و قرائتِ هزاران هزار حديث، نه گرهی می‌گشايد نه راهی.

در پاسخ‌ به اين  پرسش که «معيار علمی بودن يا نبودنِ بحث ارتباط يا عدم ارتباطِ عقل و شرع چيست؟» می‌کوشم به اختصار، اما به روشنی، فرانمايم که چرا ادعای عقلانی بودنِ شريعت، معنايی مبهم دارد و گزاره‌ای ناعلمی است.

ضيافت ملکوت

مدت زيادی است در فکر بوده‌ام تا ميهمان‌خانه‌ای در ملکوت بر پا کنم تا بعضی از دوستان صاحب‌نظر که عضو ملکوت نيستند، يا اصولاً اهل نوشتن مرتب نيستند، در اين گوشه بتوانند سخنان‌شان را بنويسند و باب نقد و نظر مفتوح باشد تا بتوان در فضايی يک‌دست و به دور از غوغا و آشوب، گفت‌وگو و بحث و فحصی جاری کرد.

شايد اين صفحه را بايد زمانی بر پا می‌کردم که مهدی خلجی نخستين نقد مختصر خود را بر سخنان احمد قابل نوشت. باری، اکنون هم دير نيست. اين فضا، فضايی است برای نقد و گفت‌وگو. می‌دانم و تجربه‌ای تلخ از کژتابی‌ها و ناسازگاری‌هايی اين عرصه داشته‌ام که اين فضا به سادگی ممکن است مشوش و مغشوش شود. فضای سوء تفاهم به راحتی شکل می‌گيرد در حالی که ايجاد فضای دوستی و همدلی و گفت‌وگو بسيار سخت و دشوار است. برای سوء تفاهم حاصل کردن، آسان‌گيری و راحت‌طلبی يا اندکی خويشتن‌دوستی کفايت است، مهم هم نيست که آدمی عامی باشد يا عالم، فيلسوف باشد يا فقيه. هر کسی استعداد خطا کردن و سوء تفاهم را دارد:

جايي که برق عصيان بر آدم صفی زد / ما را چگونه زيبد دعوی بی‌گناهی

به هر تقدير، اين افتتاح و آغاز اين صفحه است و حضور در آن برای ارباب نظر آزاد است، البته مقيد به شرايط خودم. دوستانی که می‌خواهند در بحث‌های جاری در اين‌جا شرکت کنند، می‌توانند مطلب‌شان را برای من ارسال کنند و اگر قرار بر انتشار آن بگذارم، اختيار ويرايش و تعديل اين سخنان،‌ اگر نيازی به ويرايش و تعديل داشته باشند، هم نهايتاً به عهده‌ی خود من خواهد بود. به هر حال، اين ضيافت‌خانه‌ای است که در سرای من بر پاست و من ميزبان آن هستم. تمام تلاش‌ام را خواهم کرد که برای تداوم و استمرار اين فضا، به هر طريقی بکوشم و اجازه ندهم به حريم کسی تهتکی شود يا تهمتی زنند و در اين ميانه، «از رفيقان ره استمداد همت می‌کنم».